Nie ma jednej osoby, która wynalazła komputer. Odpowiedź zależy od tego, co uznamy za „pierwszy komputer”: projekt maszyny ogólnego przeznaczenia, model teoretyczny, działającą maszynę programowalną, komputer elektroniczny, komputer ogólnego przeznaczenia czy komputer z programem przechowywanym w pamięci.
Charles Babbage zaprojektował w XIX wieku maszynę, która przypominała koncepcję komputera ogólnego przeznaczenia. Konrad Zuse zbudował działający komputer programowalny Z3. ENIAC był pierwszym szeroko znanym elektronicznym komputerem ogólnego przeznaczenia, a Manchester Baby jako pierwszy uruchomił program zapisany w pamięci.
Dlaczego pytanie „kto wynalazł komputer?” jest podchwytliwe?
Komputer nie powstał jak pojedyncze urządzenie z jedną datą i jednym nazwiskiem. To była seria kroków: najpierw koncepcja maszyny liczącej sterowanej programem, później matematyczna teoria obliczeń, potem działające maszyny elektromechaniczne i elektroniczne, a na końcu idea programu przechowywanego w pamięci.
Dlatego różne odpowiedzi mogą być poprawne, ale tylko przy różnych kryteriach. Babbage jest kluczowy dla koncepcji. Turing dla teorii. Zuse dla działającego komputera programowalnego. ENIAC dla elektronicznej skali i ogólnego przeznaczenia. Manchester Baby dla architektury bliższej współczesnym komputerom.
Krótka odpowiedź w jednej tabeli
| Kryterium | Kto / co? | Dlaczego to ważne? |
|---|---|---|
| projekt komputera ogólnego przeznaczenia | Charles Babbage – Analytical Engine | maszyna miała mieć część liczącą, pamięć i sterowanie programem, ale nie została ukończona za życia Babbage’a |
| wczesna koncepcja programu | Ada Lovelace | jej notatki pokazały, że maszyna mogłaby wykonywać sekwencje operacji, nie tylko pojedyncze rachunki |
| teoria uniwersalnego komputera | Alan Turing | opisał matematyczny model maszyny wykonującej różne obliczenia według programu |
| działający komputer programowalny | Konrad Zuse – Z3 | elektromechaniczna maszyna z 1941 roku działała automatycznie i była programowana z taśmy |
| wczesny komputer elektroniczny specjalnego przeznaczenia | Atanasoff-Berry Computer | używał elektroniki cyfrowej, ale był przeznaczony do konkretnego typu obliczeń |
| programowalny elektroniczny komputer specjalizowany | Colossus | pracował przy kryptoanalizie, był elektroniczny i programowalny, ale nie ogólnego przeznaczenia |
| elektroniczny komputer ogólnego przeznaczenia | ENIAC | ogromna elektroniczna maszyna obliczeniowa, publicznie pokazana w 1946 roku |
| program przechowywany w pamięci | Manchester Baby | pierwsza maszyna, która uruchomiła program zapisany w pamięci komputera |
Charles Babbage i Analytical Engine
Charles Babbage często pojawia się jako „ojciec komputera”, ale trzeba to rozumieć precyzyjnie. Nie zbudował działającego komputera osobistego ani elektronicznej maszyny cyfrowej. Zaprojektował jednak Analytical Engine, czyli mechaniczny projekt maszyny ogólnego przeznaczenia.
To był pomysł wyjątkowo nowoczesny jak na XIX wiek. Maszyna miała mieć część wykonującą obliczenia, pamięć oraz sterowanie za pomocą kart perforowanych. Innymi słowy: Babbage myślał o urządzeniu, które nie wykonuje tylko jednego zadania, lecz może realizować różne obliczenia według programu.
W tej historii ważna jest także Ada Lovelace. Jej notatki do opisu Analytical Engine pokazały, że taka maszyna mogłaby wykonywać zaplanowane sekwencje operacji. Nie trzeba robić z tego prostej legendy o „pierwszej programistce” bez żadnych zastrzeżeń, ale jej wkład dobrze pokazuje, że komputer od początku był czymś więcej niż mechanicznym kalkulatorem.
Alan Turing i komputer jako idea matematyczna
Alan Turing nie zbudował pierwszego fizycznego komputera, ale dał jedną z najważniejszych podstaw teoretycznych informatyki. W 1936 roku opisał model maszyny, która mogłaby wykonywać obliczenia zgodnie z instrukcjami zapisanymi w formalny sposób.
Znaczenie Turinga polega na czymś innym niż znaczenie Babbage’a czy Zusego. Babbage projektował maszynę mechaniczną, Zuse budował urządzenie, a Turing porządkował pytanie: czym w ogóle jest obliczenie i jak można opisać maszynę zdolną do wykonywania różnych procedur.
To dlatego Turing jest kluczowy dla historii komputerów, choć nie jest prostą odpowiedzią na pytanie o pierwsze działające urządzenie.
Konrad Zuse i Z3 – działający komputer programowalny
Konrad Zuse zbudował Z3 w 1941 roku. To jeden z najmocniejszych kandydatów do tytułu pierwszego działającego komputera programowalnego. Maszyna była elektromechaniczna, pracowała na przekaźnikach, używała reprezentacji binarnej i wykonywała program z taśmy perforowanej.
Z3 nie był komputerem elektronicznym takim jak ENIAC. Nie miał też programu przechowywanego w pamięci w późniejszym sensie. Mimo to był realną, działającą maszyną programowalną, a nie tylko projektem na papierze. Właśnie dlatego Zuse jest obowiązkową postacią w odpowiedzi na pytanie, kto wynalazł pierwszy komputer. Jeśli kryterium brzmi „działający komputer programowalny”, Z3 jest jednym z najważniejszych punktów w całej historii.
ABC, Colossus i ENIAC – droga do elektroniki
Atanasoff-Berry Computer był ważny, bo wykorzystywał elektronikę cyfrową. Powstawał na przełomie lat 30. i 40. XX wieku i był przeznaczony do rozwiązywania układów równań liniowych. To bardzo istotny etap, ale nie pełny komputer ogólnego przeznaczenia.
Colossus był brytyjską maszyną elektroniczną używaną podczas II wojny światowej do kryptoanalizy. Był cyfrowy, elektroniczny i programowalny, ale specjalizowany. Jego rola długo pozostawała słabo znana, bo projekt był objęty tajemnicą wojskową.
ENIAC wszedł do historii jako pierwszy szeroko znany elektroniczny komputer ogólnego przeznaczenia. Był ogromny, szybki jak na swoje czasy i przeznaczony do różnych obliczeń, ale jego programowanie polegało jeszcze na fizycznym ustawianiu przełączników i przewodów. To nie był jeszcze komputer obsługiwany tak, jak późniejsze maszyny z programem w pamięci.
Manchester Baby i program przechowywany w pamięci
Przełomem bardzo bliskim współczesnemu rozumieniu komputera był program przechowywany w pamięci. Wcześniej program często oznaczał zewnętrzną konfigurację maszyny: taśmę, karty, przełączniki albo okablowanie.
Manchester Baby, czyli Small-Scale Experimental Machine, w 1948 roku uruchomił program zapisany w pamięci. Sama maszyna była eksperymentalna, ale znaczenie tego kroku było ogromne. Program stał się danymi przechowywanymi wewnątrz komputera, a nie tylko fizycznym ustawieniem aparatury.
To jeden z powodów, dla których pytanie o pierwszy komputer jest tak trudne. ENIAC był wcześniejszy i potężny, ale Manchester Baby pokazał zasadę, która stała się fundamentem późniejszej architektury komputerów.
Podsumowanie
Komputer był wynalazkiem etapowym. Tak samo jak przy pytaniu, kto wynalazł internet, najciekawsza odpowiedź nie mieści się w jednym nazwisku. To historia ludzi, którzy kolejno doprecyzowali, czym jest program, maszyna, pamięć i automatyczne obliczanie.
Źródła i materiały
- Oxford History of Science Museum – Babbage, Lovelace and Analytical Engine
- Science Museum Group – Babbage’s Analytical Engine
- Computer History Museum – Ada Lovelace
- Science Museum – Turing’s Universal Machine
- Computer History Museum – Zuse Z3, 1941
- Iowa State University – Atanasoff-Berry Computer
- The National Museum of Computing – Colossus
- Penn Engineering – ENIAC
- Computer History Museum – Manchester Baby and stored program