Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE określa wymagania dotyczące projektowania, budowy i oceny zgodności maszyn wprowadzanych na rynek Unii Europejskiej lub oddawanych do użytku. Producent musi wykazać, że zidentyfikował zagrożenia, ograniczył ryzyko za pomocą odpowiednich rozwiązań konstrukcyjnych i technicznych oraz przeprowadził wymaganą procedurę oceny zgodności. Dopiero na tej podstawie może wystawić deklarację zgodności WE i umieścić oznakowanie CE.
W Polsce wymagania dyrektywy wdrożono przede wszystkim rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 21 października 2008 r. Od 20 stycznia 2027 r. dyrektywę zastąpi rozporządzenie (UE) 2023/1230. Zmieni się część obowiązków formalnych i zasad oceny zgodności, ale podstawowa zasada pozostanie taka sama: bezpieczeństwo musi wynikać z konstrukcji i działania maszyny, a dokumentacja ma potwierdzać spełnienie odpowiednich wymagań.
Co obejmuje dyrektywa maszynowa 2006/42/WE?
Dyrektywa obejmuje nie tylko pojedyncze urządzenia wyposażone w napęd. Jej zakres określa art. 1, natomiast art. 2 definiuje poszczególne kategorie wyrobów.
- Maszyny kompletne – zespoły sprzężonych elementów, z których przynajmniej jeden jest ruchomy, wyposażone lub przeznaczone do wyposażenia w mechanizm napędowy i mające określone zastosowanie.
- Zespoły maszyn – urządzenia zestawione i sterowane w taki sposób, że współpracują jako zintegrowana całość w celu osiągnięcia określonego efektu.
- Wyposażenie wymienne – elementy montowane przez operatora w celu zmiany funkcji maszyny lub nadania jej nowej funkcji, z wyłączeniem zwykłych narzędzi.
- Elementy bezpieczeństwa – wyroby pełniące funkcję bezpieczeństwa, wprowadzane do obrotu niezależnie i spełniające warunki definicji zawartej w dyrektywie.
- Maszyny nieukończone – zespoły przeznaczone do wbudowania w inną maszynę lub połączenia z innym wyposażeniem, które samodzielnie nie mogą realizować określonego zastosowania.
Zakres dyrektywy obejmuje również określone wyposażenie do podnoszenia ładunków, łańcuchy, liny, pasy oraz odłączalne urządzenia do mechanicznego przenoszenia napędu. Jednocześnie art. 1 ust. 2 przewiduje wyłączenia, m.in. dla niektórych środków transportu i kategorii sprzętu elektrycznego objętych odrębnymi regulacjami.
O zastosowaniu dyrektywy nie decyduje sama nazwa urządzenia. Stanowisko zrobotyzowane, przenośnik, układ pakujący lub zespół obrabiarek należy ocenić na podstawie ich rzeczywistej konstrukcji, sposobu sterowania i funkcji. Znaczenie ma również to, czy urządzenie jest wprowadzane do obrotu, czy wykonywane na własny użytek i oddawane do użytkowania.
Kto odpowiada za zgodność maszyny z dyrektywą?
Podstawowa odpowiedzialność spoczywa na producencie, czyli podmiocie projektującym lub wytwarzającym maszynę i odpowiadającym za jej zgodność. Obowiązki producenta mogą dotyczyć również podmiotu, który wykonuje maszynę na własny użytek, bez jej sprzedaży.
W przypadku kompletnej linii produkcyjnej odpowiedzialność nie musi kończyć się na producentach poszczególnych urządzeń. Integrator zestawiający maszyny w funkcjonalną całość powinien ustalić, czy powstał nowy zespół maszyn w rozumieniu dyrektywy.
Przykładowo przenośnik, robot przemysłowy i stanowisko pakowania mogą posiadać własne deklaracje zgodności. Jeżeli jednak ich działanie jest wzajemnie powiązane, a wspólny układ sterowania realizuje proces technologiczny, konieczna jest ocena zagrożeń wynikających z integracji. Osobne oznakowania CE nie potwierdzają automatycznie zgodności kompletnej linii.
Ocena obejmuje w szczególności:
- zagrożenia występujące na styku poszczególnych maszyn,
- koordynację zatrzymania i uruchamiania całej linii,
- wspólne funkcje bezpieczeństwa i zależności pomiędzy sterownikami,
- dostęp do stref niebezpiecznych podczas serwisowania,
- skutki awarii pojedynczego urządzenia dla pozostałych elementów instalacji.
Odpowiedzialność trzeba ustalić przed integracją, ponieważ wpływa ona na zakres dokumentacji technicznej, weryfikacji zabezpieczeń oraz wystawienia deklaracji zgodności dla całego zespołu.
Jakie wymagania zasadnicze musi spełniać maszyna?
Załącznik I do dyrektywy 2006/42/WE określa zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa. Nie jest to lista konkretnych urządzeń, które należy zamontować w każdej maszynie. Wymagania odnoszą się do zagrożeń związanych z jej budową, działaniem, obsługą i konserwacją.
| Obszar | Wymaganie techniczne |
|---|---|
| Wytrzymałość i stabilność | Konstrukcja musi przenosić przewidywane obciążenia i zachowywać stabilność w warunkach określonego użytkowania. |
| Ruchome elementy | Należy zapobiegać kontaktowi ze strefami zgniatania, ścinania, pochwycenia i wciągnięcia. |
| Układ sterowania | Uszkodzenie sprzętu lub oprogramowania nie może prowadzić do niedopuszczalnego zagrożenia. |
| Uruchamianie i zatrzymywanie | Maszyna musi reagować zgodnie z wymaganiami bezpieczeństwa, również po zaniku i powrocie energii. |
| Energia | Należy ograniczyć zagrożenia elektryczne, hydrauliczne, pneumatyczne, termiczne i związane z energią zmagazynowaną. |
| Obsługa i konserwacja | Stanowiska pracy i punkty serwisowe muszą umożliwiać wykonywanie przewidzianych czynności w bezpiecznych warunkach. |
| Informacje i oznakowanie | Maszyna musi posiadać wymagane oznaczenia, ostrzeżenia i instrukcje dotyczące użytkowania oraz ryzyka resztkowego. |
Poszczególne wymagania stosuje się w zakresie odpowiadającym zagrożeniom występującym w konkretnej maszynie. Dla prasy istotne będą m.in. energia ruchomych elementów i możliwość dostępu do strefy zgniatania. Dla stanowiska zrobotyzowanego dodatkowego znaczenia nabierają zasięg robota, jego tryby pracy, prędkość ruchu i współpraca z urządzeniami peryferyjnymi.
Ocena ryzyka maszyny według PN-EN ISO 12100
Ocena ryzyka jest procesem technicznym prowadzonym podczas projektowania maszyny, a nie wyłącznie dokumentem przygotowywanym przed jej sprzedażą. Norma EN ISO 12100 opisuje zasady identyfikacji zagrożeń, szacowania ryzyka, jego oceny i redukcji.
Określenie granic maszyny
Najpierw należy ustalić, w jakich warunkach maszyna będzie pracować. Analiza obejmuje przewidziane zastosowanie, racjonalnie przewidywalne niewłaściwe użycie, czas eksploatacji, przestrzeń potrzebną do pracy oraz możliwe interakcje człowieka z urządzeniem.
W przypadku zrobotyzowanego stanowiska pakowania należy uwzględnić nie tylko automatyczny cykl produkcyjny, lecz także:
- ręczne zakładanie materiału i odbieranie produktu,
- przezbrajanie chwytaka i regulację oprzyrządowania,
- usuwanie zaciętych opakowań,
- programowanie i testowanie trajektorii robota,
- konserwację napędów i urządzeń pneumatycznych,
- ponowne uruchomienie po awarii.
Pomijanie czynności wykonywanych poza automatycznym cyklem może prowadzić do niewłaściwego doboru zabezpieczeń. Operator może nie wchodzić do strefy robota podczas normalnej produkcji, ale mechanik będzie musiał uzyskać dostęp do jej wnętrza podczas naprawy.
Identyfikacja zagrożeń i szacowanie ryzyka
Dla każdego zagrożenia należy określić możliwy scenariusz zdarzenia niebezpiecznego, jego konsekwencje i warunki wystąpienia. Szacowanie ryzyka uwzględnia m.in. ciężkość potencjalnej szkody oraz prawdopodobieństwo jej wystąpienia, związane z ekspozycją, możliwością zdarzenia i możliwością uniknięcia lub ograniczenia szkody.
Przykładowa analiza stanowiska zrobotyzowanego:
| Zagrożenie | Scenariusz | Przykładowy środek redukcji ryzyka |
|---|---|---|
| Ruch ramienia robota | Uderzenie lub zgniecenie osoby znajdującej się w zasięgu manipulatora. | Ograniczenie dostępu do strefy ruchu i odpowiednio zaprojektowane funkcje zatrzymania bezpieczeństwa. |
| Otwarcie drzwi serwisowych | Wejście do strefy niebezpiecznej przed ustaniem ruchu. | Blokada bezpieczeństwa, a gdy jest to wymagane – ryglowanie do czasu ustania zagrożenia. |
| Zanik i powrót zasilania | Niezamierzony ponowny rozruch napędu. | Logika sterowania uniemożliwiająca niebezpieczny restart. |
| Energia pneumatyczna | Niespodziewany ruch siłownika podczas konserwacji. | Bezpieczne odłączenie, rozładowanie lub zabezpieczenie energii zmagazynowanej. |
| Manipulowanie detalem | Upadek lub wyrzut elementu wskutek utraty chwytu. | Dobór chwytaka, ograniczenie energii i odpowiednie rozwiązania ochronne. |
Każdy scenariusz wymaga indywidualnej oceny. Nie można z góry przypisać identycznego poziomu ryzyka wszystkim robotom, prasom czy przenośnikom. Parametry procesu, energia ruchu, częstotliwość dostępu i możliwość uniknięcia zagrożenia mogą istotnie zmieniać wynik analizy.
Redukcja ryzyka w trzech etapach
Środki redukcji ryzyka należy dobierać według określonej hierarchii:
- Rozwiązania konstrukcyjne bezpieczne same w sobie. Eliminacja zagrożenia lub ograniczenie jego energii przez zmianę konstrukcji, procesu, parametrów ruchu albo geometrii elementów.
- Techniczne środki ochronne. Osłony, urządzenia ochronne, blokady, funkcje bezpieczeństwa i środki uzupełniające tam, gdzie zagrożenia nie można wystarczająco ograniczyć samą konstrukcją.
- Informacje dotyczące użytkowania. Instrukcje, oznakowanie, ostrzeżenia i informacje o ryzyku resztkowym, którego nie udało się usunąć wcześniejszymi środkami.
Instrukcja zakazująca wkładania dłoni do strefy zgniatania nie zastępuje właściwej osłony lub urządzenia ochronnego, jeżeli ryzyko można ograniczyć technicznie. Po wdrożeniu środków ochronnych trzeba ponownie ocenić ryzyko i sprawdzić, czy zastosowane rozwiązania nie wprowadziły nowych zagrożeń.
Normy zharmonizowane a wymagania dyrektywy maszynowej
Dyrektywa określa wymagania prawne, natomiast normy techniczne pomagają przełożyć je na rozwiązania projektowe, metody obliczeń i procedury weryfikacji. Stosowanie norm zharmonizowanych jest co do zasady dobrowolne, ale może zapewniać domniemanie zgodności z wymaganiami, które dana norma obejmuje.
Normy dotyczące bezpieczeństwa maszyn dzieli się na trzy podstawowe grupy:
- Typ A – ogólne zasady projektowania i oceny ryzyka, np. EN ISO 12100.
- Typ B – określone aspekty bezpieczeństwa lub rodzaje środków ochronnych, np. EN ISO 13849-1, EN ISO 13857, EN ISO 14119 i EN ISO 14120.
- Typ C – szczegółowe wymagania dotyczące konkretnych kategorii maszyn.
Jeżeli dla danej maszyny istnieje właściwa norma typu C, jej postanowienia mogą rozstrzygać szczegółowe kwestie, których normy ogólne nie obejmują w takim samym zakresie.
Domniemanie zgodności nie wynika z samego umieszczenia numeru normy w deklaracji. Znaczenie ma właściwe zastosowanie normy oraz opublikowanie jej odniesienia w Dzienniku Urzędowym UE. Należy także sprawdzić ewentualne ograniczenia zakresu domniemania zgodności i aktualność danego odniesienia.
Producent nadal odpowiada za zagrożenia niewystarczająco objęte zastosowanymi normami. Nawet prawidłowe zastosowanie EN ISO 12100 i norm dotyczących osłon nie wyklucza konieczności dodatkowej analizy konkretnego procesu technologicznego.
Osłony i wygrodzenia maszyn jako środek redukcji ryzyka
Fizyczne oddzielenie strefy niebezpiecznej jest jednym ze sposobów ograniczania dostępu do ruchomych elementów maszyny. Skuteczność zabezpieczenia zależy jednak od jego geometrii, wytrzymałości, możliwości dosięgnięcia zagrożenia oraz sposobu nadzorowania przejść. Osłona stała i osłona ruchoma z blokadą nie są rozwiązaniami zamiennymi w każdej aplikacji. Ich dobór powinien uwzględniać częstotliwość dostępu, czas zatrzymania maszyny i warunki konserwacji. PN-EN ISO 14120 określa wymagania dotyczące konstrukcji osłon, natomiast PN-EN ISO 13857 odnosi się do odległości bezpieczeństwa ograniczających dostęp do stref zagrożenia.
Polecany artykuł: Od oceny ryzyka do odbioru technicznego: jak dobrać wygrodzenie maszyny
Funkcje bezpieczeństwa – jak określić wymagany poziom niezawodności?
Jeżeli ograniczenie ryzyka wymaga działania układu sterowania, należy zdefiniować konkretną funkcję bezpieczeństwa. Może nią być zatrzymanie ruchu po otwarciu osłony, zapobieganie nieoczekiwanemu rozruchowi albo ograniczenie prędkości w określonym trybie pracy.
Funkcję trzeba opisać w sposób możliwy do zweryfikowania. Przykładowe wymaganie dla drzwi dostępowych może mieć następującą postać:
Otwarcie drzwi serwisowych podczas automatycznej pracy stanowiska powoduje przejście odpowiednich napędów do zdefiniowanego stanu bezpiecznego. Ponowne zamknięcie drzwi nie może samoczynnie inicjować niebezpiecznego ruchu.
Następnie należy ustalić wymagany poziom zapewnienia bezpieczeństwa. W podejściu EN ISO 13849-1 określa się wymagany PLr, uwzględniając m.in. ciężkość możliwej szkody, częstotliwość lub czas ekspozycji i możliwość uniknięcia zagrożenia. Alternatywne podejście do projektowania związanych z bezpieczeństwem elektrycznych, elektronicznych i programowalnych układów sterowania opisuje IEC 62061.
W przypadku EN ISO 13849-1 osiągnięcie wymaganego PL zależy m.in. od architektury funkcji, niezawodności elementów, pokrycia diagnostycznego i odporności na uszkodzenia o wspólnej przyczynie. Parametry takie jak MTTFd, DCavg i CCF stanowią część oceny układu.
Sam czujnik drzwiowy z deklarowanym poziomem PL e nie oznacza, że cała funkcja bezpieczeństwa osiąga PL e. Analiza obejmuje również logikę sterowania, komunikację, elementy wykonawcze i wykrywanie uszkodzeń.
Odrębnym etapem jest walidacja. Trzeba potwierdzić, że funkcja rzeczywiście realizuje wymagane zachowanie, również w przewidzianych stanach uszkodzenia. Deklaracje producentów komponentów są danymi wejściowymi do oceny, a nie dowodem zgodności kompletnego obwodu.
Jak przebiega ocena zgodności maszyny przed oznakowaniem CE?
Art. 5 i art. 12 dyrektywy 2006/42/WE określają podstawowe obowiązki producenta oraz zasady doboru procedury oceny zgodności. Rodzaj procedury zależy m.in. od zakwalifikowania maszyny do kategorii wymienionych w załączniku IV.
Dla maszyn niewymienionych w załączniku IV stosuje się procedurę oceny zgodności połączoną z kontrolą wewnętrzną wytwarzania, opisaną w załączniku VIII. Producent sam odpowiada za ocenę, dokumentację i wykazanie spełnienia wymagań. Nie oznacza to rezygnacji z badań, obliczeń ani weryfikacji zabezpieczeń.
Dla maszyn wymienionych w załączniku IV sposób postępowania zależy od zastosowania odpowiednich norm zharmonizowanych:
- Jeżeli maszyna została wykonana zgodnie z właściwymi normami zharmonizowanymi obejmującymi wszystkie odpowiednie wymagania zasadnicze, producent może zastosować jedną z procedur dopuszczonych w art. 12 ust. 3, w tym kontrolę wewnętrzną.
- Jeżeli norm nie zastosowano, zastosowano je częściowo albo nie obejmują wszystkich odpowiednich wymagań, konieczne jest skorzystanie z jednej z procedur określonych w art. 12 ust. 4, obejmujących udział jednostki notyfikowanej.
Oznakowanie CE nie jest więc równoznaczne z posiadaniem certyfikatu wydanego przez zewnętrzną jednostkę. W wielu przypadkach ocena zgodności odbywa się na odpowiedzialność producenta, bez obowiązkowego udziału strony trzeciej.
Przed wystawieniem deklaracji producent powinien dysponować wynikami odpowiednich analiz, badań i kontroli. W przypadku maszyn seryjnych musi również zapewnić, że kolejne egzemplarze zachowują zgodność z zatwierdzoną konstrukcją.
Dokumentacja techniczna maszyny – wymagany zakres
Załącznik VII część A dyrektywy określa zakres dokumentacji technicznej maszyn. Dokumentacja musi umożliwiać ocenę zgodności z właściwymi wymaganiami bezpieczeństwa, a nie jedynie identyfikować zastosowane komponenty.
W zależności od konstrukcji i rodzaju maszyny dokumentacja obejmuje m.in.:
- ogólny opis maszyny i jej przeznaczenia,
- rysunki zestawieniowe, schematy sterowania i dokumentację obwodów,
- rysunki szczegółowe, obliczenia i informacje potrzebne do weryfikacji zgodności,
- dokumentację oceny ryzyka i przyjętych środków jego redukcji,
- wykaz zastosowanych norm i innych specyfikacji technicznych,
- raporty z badań, pomiarów i testów,
- egzemplarz instrukcji maszyny,
- odpowiednie deklaracje i instrukcje dotyczące maszyn nieukończonych wbudowanych w wyrób,
- kopię deklaracji zgodności WE kompletnej maszyny.
Dokumentacja oceny ryzyka powinna wskazywać, które wymagania zasadnicze mają zastosowanie, jakie zagrożenia zidentyfikowano i w jaki sposób je ograniczono. Dla funkcji bezpieczeństwa konieczne mogą być dodatkowo schematy obwodów, obliczenia parametrów niezawodności, wyniki walidacji i protokoły prób.
Producent musi zapewnić dostępność dokumentacji technicznej dla właściwych organów przez co najmniej 10 lat od daty produkcji maszyny, a przy produkcji seryjnej – od daty wyprodukowania ostatniego egzemplarza. Nie oznacza to obowiązku przekazywania pełnego dossier technicznego każdemu nabywcy. Dokumentacja musi jednak być możliwa do skompletowania i udostępnienia właściwym organom na uzasadnione żądanie.
Deklaracja zgodności WE, oznakowanie CE i instrukcja użytkowania
Po zakończeniu właściwej procedury oceny zgodności producent wystawia deklarację zgodności WE według załącznika II część 1 sekcja A. Dokument identyfikuje maszynę, producenta, właściwe przepisy i osobę upoważnioną do sporządzenia dokumentacji technicznej. Powinien również zawierać wymagane informacje o zastosowanych procedurach i jednostkach notyfikowanych, jeżeli brały udział w ocenie.
Oznakowanie CE potwierdza deklarację producenta o spełnieniu odpowiednich wymagań unijnego prawodawstwa harmonizacyjnego. Nie jest oznaczeniem jakości produktu, gwarancją bezawaryjności ani potwierdzeniem wykonania wszystkich możliwych badań przez niezależne laboratorium.
Maszyna powinna posiadać wymagane oznaczenia identyfikacyjne. Deklaracja zgodności WE musi jej towarzyszyć, podobnie jak odpowiednia instrukcja użytkowania.
Instrukcja powinna odpowiadać rzeczywistej konstrukcji i zastosowaniu urządzenia. Musi obejmować m.in. bezpieczny montaż, uruchomienie, obsługę, konserwację, przewidziane warunki pracy oraz ostrzeżenia dotyczące ryzyka resztkowego. W przypadku maszyny udostępnianej użytkownikowi w Polsce należy zapewnić wymaganą instrukcję w języku polskim.
Nie należy mylić deklaracji zgodności z deklaracją włączenia. Pierwsza dotyczy kompletnej maszyny objętej właściwą procedurą oceny zgodności. Druga jest dokumentem stosowanym dla maszyny nieukończonej.
Maszyna nieukończona – kiedy nie wystawia się deklaracji zgodności WE?
Maszyna nieukończona nie jest przeznaczona do samodzielnego wykonywania określonego zastosowania. Przykładem może być zespół napędowy lub moduł technologiczny wymagający wbudowania w kompletną maszynę.
Art. 13 dyrektywy przewiduje dla niej odrębną procedurę. Producent przygotowuje:
- odpowiednią dokumentację techniczną zgodnie z załącznikiem VII część B,
- instrukcję montażu zgodnie z załącznikiem VI,
- deklarację włączenia zgodnie z załącznikiem II część 1 sekcja B.
Maszyny nieukończonej nie oznacza się CE na podstawie samej dyrektywy maszynowej jako maszyny kompletnej. Odrębne przepisy unijne mogą jednak wymagać oznakowania CE z innych tytułów.
Podmiot budujący maszynę końcową musi uwzględnić dokumentację dostarczonych zespołów, wykonać ocenę ryzyka kompletnego rozwiązania i przeprowadzić odpowiednią procedurę oceny zgodności przed oddaniem gotowej maszyny do użytku.
Modernizacja maszyny – kiedy zmiany wymagają ponownej oceny zgodności?
Wymiana zużytego łożyska, naprawa napędu lub zastąpienie uszkodzonego komponentu równoważnym elementem nie jest tym samym co przebudowa zmieniająca funkcję maszyny albo poziom jej bezpieczeństwa.
Przy każdej modernizacji należy ustalić, czy zmiana wpływa na przeznaczenie urządzenia, parametry pracy, zagrożenia lub działanie funkcji bezpieczeństwa. Szczególnej uwagi wymagają:
- zwiększenie prędkości lub energii ruchu,
- zmiana zakresu pracy napędów i elementów wykonawczych,
- dodanie automatycznego trybu działania,
- przebudowa systemu sterowania bezpieczeństwem,
- zmiana technologii powodująca nowe zagrożenia,
- połączenie wcześniej niezależnych urządzeń w zintegrowany zespół.
Nie każda modernizacja automatycznie wymaga nowego oznakowania CE. Należy ocenić charakter zmiany, jej wpływ na bezpieczeństwo oraz właściwe przepisy. W przypadku istotnej przebudowy odpowiedzialność podmiotu dokonującego zmian może odpowiadać odpowiedzialności producenta nowej maszyny.
Rozporządzenie (UE) 2023/1230 wprowadza wyraźną definicję istotnej modyfikacji. Obejmuje ona określone zmiany fizyczne lub cyfrowe dokonane po wprowadzeniu produktu do obrotu albo oddaniu do użytku, nieprzewidziane przez producenta, które tworzą nowe zagrożenie lub zwiększają istniejące ryzyko i wymagają wskazanych w przepisach dodatkowych środków ochronnych.
Zgodnie z art. 18 nowego rozporządzenia podmiot dokonujący istotnej modyfikacji jest co do zasady traktowany jak producent w zakresie określonym tym przepisem. Dlatego przed przebudową trzeba udokumentować stan wyjściowy, zakres zmian i ich wpływ na bezpieczeństwo, a nie dopiero po zakończeniu prac zastanawiać się nad wymaganiami formalnymi.
Wymagania zasadnicze a minimalne – co ze starszymi maszynami?
Wymagania zasadnicze dotyczą oceny zgodności produktu w sytuacjach określonych przez przepisy odnoszące się do jego wprowadzenia do obrotu lub oddania do użytku. Wymagania minimalne odnoszą się natomiast do bezpiecznego użytkowania wyposażenia roboczego przez pracowników.
To dwa różne zakresy obowiązków. Maszyna prawidłowo wprowadzona do obrotu wiele lat temu nie musi wyłącznie z powodu wieku przechodzić ponownej procedury CE według najnowszych przepisów produktowych. Jej użytkownik nadal ma jednak obowiązek utrzymywać urządzenie w stanie zapewniającym bezpieczną pracę.
Pracodawca powinien w szczególności zapewnić sprawność urządzeń ochronnych, właściwy stan techniczny maszyny, bezpieczne warunki obsługi i konserwacji oraz odpowiednie instrukcje i organizację pracy. Podstawowe obowiązki wynikają m.in. z art. 215 i 216 Kodeksu pracy oraz przepisów BHP dotyczących użytkowania maszyn.
Przy ocenie starszego urządzenia trzeba ustalić datę jego pierwszego wprowadzenia do obrotu lub oddania do użytku, mający wówczas zastosowanie stan prawny, dostępną dokumentację oraz późniejsze modyfikacje. Sam brak oznakowania CE nie przesądza o niezgodności maszyny historycznie nieobjętej takim obowiązkiem. Z drugiej strony samo oznakowanie CE nie zwalnia pracodawcy z zapewnienia bezpieczeństwa podczas eksploatacji.
Co zmienia rozporządzenie maszynowe (UE) 2023/1230?
Rozporządzenie (UE) 2023/1230 zastąpi dyrektywę 2006/42/WE od 20 stycznia 2027 r. W przeciwieństwie do dyrektywy rozporządzenie jest bezpośrednio stosowane w państwach członkowskich. Zmienia także numerację załączników oraz część zasad dotyczących dokumentacji, oceny zgodności i odpowiedzialności za modyfikacje.
Nowy podział kategorii maszyn
Dotychczasowy załącznik IV dyrektywy zastępuje wykaz w załączniku I nowego rozporządzenia, podzielony na części A i B.
- Część A – obejmuje kategorie, dla których przewidziano procedury oceny zgodności z udziałem jednostki notyfikowanej.
- Część B – dopuszcza również wewnętrzną kontrolę produkcji, jeżeli zastosowane normy zharmonizowane lub wspólne specyfikacje obejmują wszystkie odpowiednie wymagania dla danej kategorii.
- Pozostałe kategorie – co do zasady podlegają procedurze wewnętrznej kontroli produkcji opisanej w załączniku VI.
Szczegółowe zasady określa art. 25 rozporządzenia. Dobór procedury nie może opierać się wyłącznie na ogólnej ocenie, że dana maszyna jest „niebezpieczna” albo „standardowa”. Konieczne jest sprawdzenie jej rzeczywistej kwalifikacji w odpowiednim wykazie.
Dokumentacja i instrukcje w postaci cyfrowej
Nowe przepisy wyraźnie dopuszczają udostępnianie instrukcji użytkowania w formie cyfrowej, pod określonymi warunkami. Producent musi wskazać sposób dostępu, zapewnić możliwość pobrania, zapisania i wydrukowania instrukcji oraz utrzymywać jej dostępność online przez przewidywany okres użytkowania maszyny, nie krócej niż 10 lat od wprowadzenia produktu do obrotu.
Na żądanie nabywcy zgłoszone przy zakupie producent ma obowiązek dostarczyć bezpłatnie instrukcję papierową w ciągu miesiąca. Dodatkowe wymagania dotyczą informacji bezpieczeństwa dla maszyn przeznaczonych dla użytkowników nieprofesjonalnych lub mogących być przez nich w przewidywalny sposób używanych.
Oprogramowanie i bezpieczeństwo systemów sterowania
Rozporządzenie szerzej uwzględnia zagrożenia wynikające z oprogramowania, systemów połączonych oraz zmian dokonywanych środkami cyfrowymi. Znaczenie ma ochrona danych i oprogramowania krytycznych dla bezpieczeństwa przed uszkodzeniem lub nieuprawnioną zmianą, jeżeli mogłoby to prowadzić do niebezpiecznego działania maszyny.
W praktyce projektowej oznacza to konieczność analizowania nie tylko awarii komponentów, ale również możliwości modyfikacji parametrów odpowiedzialnych za funkcje bezpieczeństwa, integralności oprogramowania i skutków nieautoryzowanej ingerencji.
Rozporządzenie uwzględnia także maszyny i elementy bezpieczeństwa wykorzystujące sztuczną inteligencję. Szczegółowe powiązania z przepisami dotyczącymi AI zostały zmodyfikowane rozporządzeniem (UE) 2026/1744. W przypadku takich rozwiązań należy analizować aktualny zakres przepisów sektorowych i szczególnych wymagań dla systemów AI, zamiast przyjmować, że każda maszyna z funkcją uczenia maszynowego podlega identycznej procedurze.
Jak zweryfikować bezpieczeństwo maszyny przed uruchomieniem?
Zakończenie montażu nie jest równoznaczne z potwierdzeniem bezpieczeństwa. Weryfikacja powinna odnosić się do wymagań zdefiniowanych podczas projektowania i do wyników oceny ryzyka. W przypadku stanowiska zrobotyzowanego szczególnie istotne są testy funkcjonalne układu bezpieczeństwa.
| Przedmiot weryfikacji | Zakres sprawdzenia |
|---|---|
| Tryby pracy | Poprawność przełączania trybu automatycznego, ręcznego i serwisowego oraz związanych z nimi ograniczeń. |
| Blokady dostępu | Reakcja na otwarcie osłon ruchomych i działanie ryglowania, jeżeli zostało zastosowane. |
| Funkcje zatrzymania | Osiągnięcie zdefiniowanego stanu bezpiecznego i weryfikacja odpowiednich parametrów zatrzymania. |
| Ponowny rozruch | Brak niezamierzonego uruchomienia po zamknięciu osłony, skasowaniu błędu lub przywróceniu zasilania. |
| Uszkodzenia | Zachowanie układu w przewidzianych scenariuszach usterek, zgodnie z wymaganym poziomem bezpieczeństwa. |
| Energia resztkowa | Możliwość bezpiecznego odłączenia i zabezpieczenia źródeł energii podczas prac serwisowych. |
| Integracja | Współdziałanie zatrzymań, sygnałów bezpieczeństwa i logiki sterowania pomiędzy urządzeniami linii. |
Wyniki należy udokumentować, wskazując zastosowaną metodę, warunki próby, wynik i ewentualne odstępstwa. Jeżeli zmiana konstrukcji, programu sterownika lub konfiguracji urządzenia wpływa na funkcję bezpieczeństwa, zakres ponownej weryfikacji powinien odpowiadać skutkom tej zmiany.
Najważniejszym rezultatem oceny zgodności nie jest sama deklaracja, lecz możliwość technicznego wykazania, że maszyna spełnia właściwe wymagania przy przewidzianym użytkowaniu. Dokumentacja konstrukcyjna, ocena ryzyka, obliczenia i wyniki walidacji powinny tworzyć spójny zapis uzasadniający zastosowane rozwiązania.
Źródła
- Dyrektywa 2006/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie maszyn – EUR-Lex.
- Rozporządzenie (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn – aktualny tekst skonsolidowany, EUR-Lex.
- European Commission, Guide to application of the Machinery Directive 2006/42/EC, Edition 2.3, April 2024.
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 21 października 2008 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn.
- Państwowa Inspekcja Pracy – Maszyny i inne urządzenia techniczne.
- European Commission – Harmonised Standards: Machinery Directive 2006/42/EC.

